Uzay; çoğu zaman merak uyandırdığı kadar, öngörülemez tehlikeleri de karanlığında barındırmaktadır. Bu nedenle bilim insanları birçok deneylerinde hedef ortama en yakın şekilde tasarlanmış benzetimler veya bilgisayar simülasyonları kullanmaktadırlar. Öncü araştırmalar, Mars’ta yaşam konusunda da Mars’a gönderilmiş ve halen gelişimi devam eden yeni uzay araçları konusunda da bu şekilde hareket edilmiştir.
Ancak söz konusu araştırmalarının odağında bu kez Mars’a gidecek bir yaşam formu (insan) olduğunda çalışmalar çok daha farklı bir boyuta taşınmak zorundadır. Makineler genellikte mekaniktirler, sensörleri ile algılarlar; itaatkar, duygu veya kaprisleri olmayan sistemlerdir, çalışabilmeleri için gerekli lojistik gereksinimleri de farklıdır.
Oysa insan yaşam formu beraberinde sadece su ve yiyecek götürmez. Gittiği her yere duygularını, korkularını, fobilerini, kaprislerini ve diğer ihtiyaçlarını da beraberinde götürür. Bu durumda simülasyonların bilgisayar ekranlarından daha gerçekçi simüle edilmiş ve Dünya üzerinde kurulmuş Mars Araştırma İstasyonlarında bizzat yaşanarak denenmesi gerekmektedir.
İşte bu amaçla birçok ülkede bilim adamları, gönüllüler ve amatörler tarafından -hatta bazıları devletler tarafından finanse edilen- araştırma istasyonları kurulmuştur. Mars ile ilgili kurulan grupların sayısı oldukça çok olsa da fiili olarak hayata geçirilmiş çok az sayıda aktif araştırma istasyonu bulunmaktadır.
Dünyadaki Mars araştırmaları konusunda çalışmalar yapan farklı gruplarla işbirliğimiz olduğunu daha önce ifade etmiştik. Bu makalede sizleri oldukça uzak bir Mars araştırma istasyona götürüyoruz; Brezilya!
Bu kapsamda ilk tanıtımımız; daha önce topluluğumuz ile bir tele-konferans gerçekleştirdiğimiz ve Brezilya’da bulunan “Habitat Marte” topluluğu ile olacak. Sayın Prof.Dr.Julio Rezende ile gerçekleştirdiğimiz yazılı röportajı sizlerle paylaşıyoruz.
Merhabalar. Gerek ortak çalışmalar konusunda gösterdiğiniz ilgi ve gerekse röportaj önerimizi kabul ettiğiniz için teşekkürler Sayın Prof.Dr.Julio Rezende. Başta siz olmak üzere topluluğunuzun değerli üyelerine selam ve iyi dileklerimizi göndererek röportajımıza başmak istiyoruz.
Öncelikle okuyucularımıza kendinizi tanıtır mısınız? Julio Rezende kimdir? Halen nerede ve hangi görevleri yürütmektesiniz? (Bu arada, topluluk olarak; CFA’daki yeni federal danışmanlık görevinizi ayrıca tebrik ederiz.)
Bilim, Teknoloji ve Matematiğin Türkiye'de yaygınlaşması için gösterilen tüm çabalarınız için teşekkürler.
Bana gelince, aslen uzay ve sürdürülebilirlik hakkında farkındalık sağlanması ve bilgi üretimine yardımcı olmak isteyen bir araştırmacıyım.
Bunun için en iyi araçlardan biri uzay analog istasyonlarıdır. Dünyanın birçok yerinde eğitim, araştırma ve çevresel konularında yeni analog uzay istasyonlarının oluşturulmasını destekleme konusu ile de ilgileniyorum. Yüksek lisansımı inovasyon ve doktoramı sürdürülebilirlik konusu üzerine yaptım.
Uzay analog istasyonları, inovasyon ve sürdürülebilirlik ile ilişkim doktora sonrası sürecimle birlikte 5 yıla dayanıyor. Yönetim ve Psikoloji alanında lisans, Sürdürülebilirlik üzerine yüksek lisans ve doktora (Universidade Federal do Rio Grande do Norte - UFRN) ve Central Florida Üniversitesi (UCF) (Orlando - Florida)'da doktora sonrası.
UFRN'de profesör, FAPERN'de yenilik direktörü, uzay analog istasyonu Habitat Marte'nin koordinatörü ve CFA meclis üyesiyim.
Mesleki bilgi ve ilgi alanlarınızın aslında Mars araştırmalarına çok da uzak olmadığını görüyoruz. Mars konusunda sizi en çok etkileyen ve bu çalışmalara başlatan konu nedir?
Sürdürülebilirlik hakkında düşünmek için aslında bir meydan okuma. Orada yani Mars'ta operasyonlar nasıl olacak, bunu nasıl tartışabiliriz ve Dünyadaki günlük yaşamımızda uygulanabilecek olası çıktıları nelerdir ve elde edilecek yan ürünleri nasıl belirleyebiliriz gibi konular.
Uzay, sürdürülebilir teknolojiler, analog Mars görevleri süreçlerinin yönetimi, projeler, inovasyon ve sürdürülebilirlik gibi yönetim araçlarının öğrenilmesini ve uygulanmasını içeren kitap hazırlıklarınız da dahil bazı kitaplar yazmıştınız. Bu çalışmalarından ve içeriğinden bahseder misiniz? Yeni bir kitap çalışmanız var mı?
Perseverance (Azim 2020 Rover) hakkında çıkan bir kitabım var. Sadece bu NASA gezgini değil, aynı zamanda Habitat Marte'nin de deneyimiyle ilişkili davranış, tutum, zorluklarımız ve başarılarımızla sebatımız ve gelecek hakkında umutları da içeriyor. Diğer kitaplarla ilgili olarak da, ileride Mars, uzay ve sürdürülebilirlikle ilgili yeni kitaplar yayınlamayı planlıyorum.
2016 yılında Amerika/Washington DC'de düzenlenen 19’ncu Mars Toplum Konvansiyonu’nda Mars hakkında bir araştırma yayınlayan ilk Brezilyalı olma unvanına da sahipsiniz. Araştırma konunuz neleri içeriyordu, bu süreç nasıl gelişti ve sonrasında ne tür geri dönüşler aldınız?
2016'da ABD'deki 19. Mars Topluluğu kongresinde Brezilya uzay analog istasyonu Habitat Marte'nin operasyonunun nasıl olacağına dair ilk düşünceleri sundum ve aynı zamanda daha önce katıldığım Utah, ABD'deki Mars Çöl Araştırma İstasyonu (Mars Desert Research Station-MDRS) operasyonundan öğrendiklerini paylaştım. Katılımcıların Güney Yarımküre'deki ilk uzay analog istasyonuyla ilgili öneriye olan ilgisini görmek çok ilginçti. Bu etkinliğin önemli bir sonucu, topluluk ağında aynı konuda çalışan insanları tanımaktı.
2017'de MDRS'de ilk Brezilyalı araştırmacı ve ekip lideri olarak görev aldınız. Bu süreç nasıl gelişti ve bu deneyim size neler kazandırdı? MDRS'de bulunduğunuz sürece hangi alanda araştırmalar yaptınız?
MDRS'de katıldığım "Görev-182", bir uzay analog istasyonunun çalışması hakkında bilgi edinmek adına çok önemliydi. MDRS'de geliştirilen araştırma, analog sistemler ve gelecekteki gerçek uzay analog istasyonlarında çalışacak sürdürülebilirlik uygulamaları içermekteydi. MDRS görevleri sırasında uygulanan metodoloji, İsrail'deki D-MARS uzay analog istasyonunda da uygulandı ve şu anda Habitat Marte tarafından düzenlenen tüm görevlerde de uygulanıyor.
Habitat Marte kurulmasına nasıl karar verildi? Kimler öncülük etti ve kurulum sürecinde neler yaşandı?
Utah çölünde muhteşem MDRS deneyimini yaşamam, bize Habitat Marte'yi oluşturmamız için ilham vermesinden bu yana devam eden süreçte bana öncülük etti. Bu, harika sürdürülebilirlik deneyimlerini incelemek doktora sonrası dönemimde oldu.
Uzay analog istasyonları gibi kapalı sistemlerin, kendi kendine sürdürülebilirlik hakkında düşünmek için çok önemli yerler olduğunu gördüm. Daha sonra Habitat Marte'nin kurulduğu yerde sürdürülebilir inşaat ve sosyal teknolojiler üzerine araştırma geliştirdik. Yapılarımızın bazı fotoğrafları buradaki bağlantıdan görülebilir.
Natal’la biraz uzak mesafede. Habitat Marte’ye gelmek için siz ve araştırmacılarınız yaklaşık 120 Km.lik bir yolu kullanmak zorunda kalıyorsunuz. Yolun büyük bir bölümü asfalt olsa da uzaklık sizin için temel gıda temini veya acil sağlık hizmetlerine erişim konusunda sıkıntı yaratıyor mu?
Gereken tüm unsurları tedarik etmek için Habitat Marte'ye yapılacak seyahatleri çok iyi planlamamız gerekiyor. Ancak yakınlarda (7 Km.) küçük bir şehir var ve bazı acil yiyecek ihtiyaçları, aletler ve sağlık için gerekli malzemeleri bulabileceğimiz konumda.
Habitat Marte'yi oluştururken hedeflenen diğer amaç ve beklentiler nelerdir?
Habitat Marte bu kapsamda 10 hedef sunar;
- Mars'ta çalışacak ve kızıl gezegende yaşanabilirliği destekleyecek teknolojiler geliştirmek için alan oluşturmak,
- Mars ve Dünyanın bölgelerine uygulanacak su temini, yiyecek, barınak ve giyim ile ilgili teknolojileri geliştirmek,
- Bir araştırma merkezi olarak Universidade Federal do Rio Grande do Norte-UFRN araştırmacılarının işbirliğini ile dünya çapındaki teknolojileri tanımlamak için çalışmak,
- Mars araştırma istasyonlarınca, kuraklık ve şiddetli hava koşulları nedeniyle iklim değişikliğinden etkilenen topluluklara aktarılacak olası sonuçları ve teknolojileri belirlemek,
- Dünya çapında uzay araştırma grupları ile işbirliği ve ortaklıklar kurmak,
- Eğitimciler ve öğrenciler için Bilim, Teknoloji, Mühendislik ve Matematik (STEM) ve kişisel sürdürülebilirlik ile ilgili yeni bilgiler sunmak için eğitici bir yer olmak,
- Yeni iletişim becerileri, yaratıcı düşünme becerileri ve hem geleneksel hem de teknoloji becerileri açısından yeni bilim insanlarını teşvik edecek bir yer olmak,
- Caiçara do Rio do Vento Topluluğu ve aileleriyle işbirliği yaparak öğrencilerin bilime karşı tutumlarındaki değişikliklere ve üniversite seçim yolları farkındalığına ve bilimsel kariyerler için fırsatlara odaklanmak,
- Yeni Mars araştırma istasyonlarını ve uluslararası uzay ajanslarını destekleyen bir organizasyon olmak,
- Sürdürülebilir Kalkınma Gündemi, kurak ve yarı kurak bölgelerdeki Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri (SDG'ler) ile ilgili alanda yeni uygulamaları tartışan aktif bir oyuncu olmak.
Habitat Marte’nin kurulduğu bölgeye nasıl karar verildi? Bulunduğu alanın belli bir jeolojik vb. bir özelliği var mı? Habitat Marte coğrafi konum olarak metropollere uzak bir yerde kurulu. Brezilya’nın kuzeydoğusunda ve yarı kurak bir bölgede kurulması konusundaki seçim kriterlerinizde hangi etkenler ön plana çıktı? Bu yer seçimi bir öneri şeklinde mi gerçekleşti yoksa bir araştırma sürecinin sonucu muydu?
Video-1. Habitat Marte istasyonu drone ile çekim.
Bu konuda öne çıkan şu nedenlerden bahsedebiliriz;
- Alanda daha önce yapılmış olan araştırmalar,
- Bulunduğu alanda kaktüs de bulunan yarı kurak bir ekosistem olması,
- Su kıtlığı ve buna bağlı zorlukların mevcut olması,
- Mars regolitine benzer bir toprak benzeri bulunabilecek önemli bir sıcak nokta olan Cabugi'deki sönmüş volkana yakın olması,
- Rio Grande'den Norte Eyaleti başkenti Natal'dan sağlanabilecek uygun lojistik koşullar.
İleriki zamanlarda Yağmur Ormanları bölgesinin kurak bölgelere nazaran diğer ekstrem koşullara sahip olması nedeniyle ikinci bir habitat alanı açmayı düşünüyor musunuz? Yeryüzündeki oksijenin yüzde 20'sini sağlayan, "Dünyanın akciğerleri" olarak adlandırılan Amazon Yağmur Ormanları yılda bir milyar tondan fazla atmosferik karbonun salınımını önlüyor. Ayrıca sizin de bildiğiniz üzere Amazon ormanları üst atmosfer rüzgarları ile taşınan sahra tozları, volkanik küller ve su kaynaklarının kirliliği gibi ekolojik yaşam birçok risk faktörünün de tehlikesi altında. "Novo Progresso" kenti bölgesindeki çeşitli yangınlar yağmur ormanlarında ciddi orman kayıplarına neden oldu. Öyle ki, Brezilya Ulusal Uzay Araştırmaları Enstitüsü (INPE) de ormanların önemli ormansızlaşma oranına dikkat çekerek açıklamalarında bu konuya değindi. INPE zaten tüm belgelerde bir meteorolojik veri ağı üzerinde çalışıyor. Habitat Marte'nin bir uzak istasyonunun da bu konunun bir parçası olup olmayacağını merak ettik.
İlginç bir fikir. Yaşadığımız yer olan Natal'daki INPE ofisi ile şimdiden işbirliği yapıyoruz. Ancak gelecek için atılacak tüm yeni adımlar, aynı zamanda bunun için sağlanacak mevcut finansmanla ad doğrudan ilgilidir.
Habitat Marte’nin bu bölgede kurulması bölgenin tanınırlık, kalkınması veya sosyo-ekonomik açıdan bir geri dönüşümü oldu mu? Bölge sakinlerinden olumlu ya da olumsuz herhangi bir tepki aldınız mı?
Video-2. Robert Zubrin (The Mars Society)
Caiçara do Rio do Vento Belediyesi ve şehirdeki bir devlet okulu ile çok iyi bir ilişki içerisindeyiz. Habitat Marte'nin yerel topluluk üzerinde de etkileri olumludur. Bu konudaki amacımız, ekonomik sürdürülebilirliği araştırmak ve operasyonlarımız için olası finansmanı belirlemekle ilgilidir. Ancak şimdi Habitat Marte, aynı zamanda bölgedeki turistik bir yer olmakla birlikte, sık sık meraklıların faaliyetlerimiz hakkında daha fazla bilgi edinmesini sağlıyor.
Öğrencileri; Bilim, Teknoloji, Mühendislik ve Matematik (STEM) ile ilgilenmeye davet etmek için bu alanı tetikleyici olarak kullanarak herkes için daha iyi bir eğitime katkıda bulunuyoruz ve bunu dünya çapında da yapmak istiyoruz.
Tesisin kurulumu sırasında projede fark edilmeyen veya sonradan ortaya çıkan ciddi aksaklıklar oldu mu, olduysa bu sorunlar nasıl aşıldı?
Başından beri en büyük endişe, tarımsal deneylerimize nasıl yeterli su sağlanılacağı ve seranın sürekli çalışır durumda kalmasıyla ilgili. Bu büyük bir meydan okuma. Daha fazla suya ihtiyacımız var ve sudan nasıl tasarruf edeceğimiz ya da atık suyun yeniden kullanımını nasıl teşvik edeceğimiz konusunda artık daha bilinçliyiz.
Habitat Marte sizin koordinatörlüğünüzde UFRN - Rio Grande do Norte Universidade Federal’de Endüstri Mühendisliği Bölümü tarafından geliştirilen bir proje. Neden özellikle yarı kurak alanlarda sürdürülebilirlik? Bu konuda yüksek lisans ve doktoranız olması mı sizi bu alanda çalışmaya yöneltti? Çalışma konusu Mars’taki yaşam alanlarına yönelik mi , yoksa Dünyadaki gıda ve temiz enerji ihtiyacının karşılanması, ekonomi vb.) çalışmalar da buna dahil mi?
İklim değişikliği ve küresel ısınmanın, su kıtlığı ve stresten etkilenen alanlara etkileri konusunda yapılan çalışmalar oldukça stratejiktir. Su, enerji ve gıda üretimini göz önünde bulundurarak sürdürülebilir yaşamamıza yardımcı olacak yeni çözümleri gözlemleyerek yaşamanın yollarını geliştirmek gerekiyor. Bunlar; UFRN -Endüstri Mühendisliği Yüksek Lisans dersinde üzerinde çalıştığım konular.
Ulusal ve uluslararası kurum ve kuruluşlarla bağlantılarınız ve işbirliği çalışmalarınız hakkında bilgi verir misiniz? (Diğer Mars araştırma istasyonları, üniversiteler, CRA-RN ve FAPERN vb.)
UFRN ve diğer ulusal ve uluslararası kuruluşlarla en büyük işbirliğini sunuyoruz. Son zamanlarda
" frameborder="0" allow="accelerometer; autoplay; clipboard-write; encrypted-media; gyroscope; picture-in-picture" allowfullscreen loading="lazy">
Hatırlatma: Değerli okuyucumuz; bu yazı sizin için emek verilerek hazırlandı. Beğendiyseniz bir dakikanızı ayırıp aşağıda yorum yapmanız, yeni yazıların hazırlanması konusunda yazarımızı motive edecektir. Teşekkürler.