Menu

Mars’taki Jezero Krateri ve Salda Gölü Benzerliği

Bildiğiniz üzere ülkemizde hem doğal hem tarihi sayısız güzellik bulunuyor. Yakın zamanda bunlardan bir tanesinin uzayda en merak ettiğimiz komşu gezegen Mars’ta bulunan bir fiziksel yapı ile benzerlik göstermesi ve NASA tarafından (Resim-1) twiti ile dünyaya duyurulması, ülkemizdeki doğal zenginliklerimiz ile ilgili bizleri sevindiren haberler arasında yer aldı.

01 mars nasa twit

Resim 1. NASA’nın 31.07.2020 tarihli twiti.

Salda Gölü, Burdur Yeşilova ilçe merkezine 4 kilometre uzaklıkta yer alıyor. 184 metre derinliği ile Türkiye’nin en derin, dünyanın ise en berrak suları arasında bulunmaktadır. Salda Gölü, Mars üzerindeki Jezero krateri ile birçok benzer özellik taşıyan dünyadaki tek göl. Mars’a insanlı bir taşıt ile gidebilmek uzunca bir süre mümkün olmayacak. Ancak ülkemizdeki bu gölü ziyaret ederek, Mars’taki göl yatağı ile jeolojik benzerlikleri olan bu yeri inceleyebilirsiniz.

Yakın zamanda Mars’a gönderilen Perseverance (Azim) aracı Jezero kriteri yakınlarına iniş yaparak, antik yaşam izlerini arayacak. Purdue Üniversitesi’nde gezegen bilimci ve Perseverance bilim ekibi üyesi olan Briony Horgan, “Salda Gölü’nü ziyaret etmenin en güzel yanlarından biri, size gerçekten eski Jezero Gölü’nün kıyısında durmanın nasıl bir şey olacağına dair bir fikir vermesidir” şeklinde bir açıklama yapmıştır.

Jezero, Mars’taki daha büyük bir çarpma havzasının kuzeybatı köşesinde bulunan 45 kilometre (28 mil) genişliğinde antik bir çarpma krateridir. Hatta kraterin üst üste çarpışmalardan oluştuğunu da söyleyebiliriz. Bu krater delta yataklarının da gösterdiği gibi, bir zamanlar bir göl içermesi nedeniyle dikkat çekicidir.

Daha önce, bilim adamları krater boyunca karbonat mineralleri keşfettiler. Horgan ve ekibi, NASA’nın Mars Reconnaissance Orbiter (MRO) tarafından alınan verileri kullanarak, bu karbonat minerallerinden bazılarının gölde oluşmuş olabileceğine dair kanıtlar keşfetti.

Keşfin anlamını Purdue’da Horgan ile çalışan bir yüksek lisans öğrencisi olan Brad Garczynski cevaplıyor;

“Karbonatlar önemlidir çünkü mikroplar, organikler veya geçmiş mikrobiyal yaşamın kanıtlarını sağlayan belirli dokular gibi o ortamda var olan her şeyi yakalamada gerçekten çok başarılılar. Ancak Jezero’ya gitmeden önce, yaşam için işaret arayışımıza odaklanmak için bu karbonatların Dünya’da nasıl oluştuğuna dair bağlam kazanmak gerçekten önemli.”

02 mars jezerocrater

Resim2. Mars Jezero krateri (2017, NASA)

 

Video 1. Mars 2020 İniş Yeri: Jezero Krateri Üst Geçidi videoda daha kolay anlaşılabilir.

Salda Gölü, Jezero Krateri’nde bulunanlara benzer karbonatları ve biriktirme özelliklerini (deltalar) içeren dünyadaki bilinen tek göldür. Yukarıdaki ilk görüntü (Resim 2), MRO’nun kamerası tarafından gözlemlenen Jezero Krateri’ni göstermektedir.

Spektral veriler, bilim adamlarının antik bir gölün kıyı şeridi ve plajları olduğuna inandıkları kraterin batı ucundaki karbonatların imzalarını taşımaktadır. Karbonatlar, Perseverance’ın inişinin planlanan yeri olan deltada da mevcuttur.

03 mars salda 2

Resim 3. Salda Gölü, Burdur, Türkiye. (Uydu görüntüsü NASA tarafından yayınlandı)

Resim 3, Landsat-8’deki Operasyonel Arazi Görüntüleyicisi (OLI) tarafından elde edilmiştir. 8 Haziran 2020’de Salda Gölü’nü göstermektedir. Göl, çevredeki ana kayadan (Jezero’daki deltaya benzer şekilde) aşınmış ve yıkanmış kaya birikintileriyle dolu alüvyon fanları içermektedir. Araştırmacılar Salda Gölü’nde malzemenin nasıl biriktirildiğini inceleyerek Jezero Gölü’ndeki çeşitli biriktirme süreçleri hakkında daha fazla bilgi edinebilir.

Salda Gölü çevresindeki beyaz kıyı şeridi, Jezero’da tespit edilen karbonat minerallerine benzeyen hidromagnezitin hakim olduğu kum ve çakıllardan oluşuyor. Horgan, Salda Gölü kıyısındaki hidomagnezit çökeltilerinin, mikropların yardımıyla oluşan “mikrobiyalit” adı verilen büyük höyüklerden aşındığının düşünüldüğünü açıkladı.

Salda Gölü’nde, kıyı şeridine yakın su yüzeyinin hemen altında yaşayan mikrobiyal matlardan oluşuyorlar. Mikrobiyaliteler büyüdükçe, karbonat malzemeleri birleştirdiler ve geniş teras adaları oluşturdular.

Salda gölü

Resim-4. Salda gölündeki mineral adacıklar.

Ağustos 2019’da Garczynski, Salda Gölü’ndeki açıkta kalan bir mikrobiyalit adasının bu fotoğrafını çekti. İstanbul Teknik Üniversitesi’ndeki meslektaşları ile işbirliği yapan Purdue araştırma ekibi, neredeyse bir hafta boyunca gölün çevresini ve çevresini araştırdı. Garczynski, bu adaların zamanla aşınmasının beklendiğini ve sonunda kıyı şeridi boyunca sahil çökeltileri olarak taşınacağını, yeniden işleneceğini ve biriktirileceğini söyledi.

05 mars salda

Resim 5. Garczynski vd. (2020) makalesinden bir resim. Burada Salda Gölü’nden toplanan örnekler gösteriliyor. Detritik tortular. (a) Bir akarsu birikintisinin çıkıntısı. (b) Delta yatağının uzak ucu. hidromagnezit tabakası ile Gömülü kaldırım taşları kaplanmıştır. (c) Distalde kıyı şeridi kaldırım mikrobiyalitik büyüme ile deltanın sonu. (d) Hidromagnezit ve ultramafik taneciklerin bir karışımı ile tipik sahil yatağı.

Resim 5’teki makalenin tamamını bu linkten okuyabilirsiniz.

Hala cevaplanmayı bekleyen birçok soru var. Dünya’daki çalışmalar devam ediyor. Mars 2020 görevi ile birlikte Salda Gölü’nün komşu gezegendeki (neredeyse) ikizi de incelenmeye başlandığında kim bilir hangi soruların cevaplarına ulaşacağız…

Kaynaklar

 

Beğen  2
Yazar

İstanbul Ticaret Üniversitesi'nde Öğretim Görevlisi. Branş: Fizik. Dünya'daki Mars Projesi (Mars on Earth Project) gönüllüsü ve site yazarı. Amatör telsiz çağrı işareti TA2AKI. (Instructor at Istanbul Commerce University, Physicist. Mars on Earth Project Volunteer and web author. Amateur radio call sign TA2AKI)

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir